Sefer LEVENT / EKONOMİ NOTLARI
Türkiye ekonomisinin yıllardır çözemediği sorunların başında cari açık geliyor. Ülke olarak ne zaman büyümeye hız versek, üretimi ve tüketimi artırsak döviz ihtiyacımız da büyüyor. Çünkü büyümek için ihtiyaç duyduğumuz enerjinin önemli bir bölümünü yurt dışından satın almak zorundayız.
Petrol, doğal gaz ve diğer enerji ürünlerine her yıl milyarlarca dolar ödüyoruz. Enerji fiyatları yükseldiğinde ithalat faturamız kabarıyor. Bu durum yalnızca dış ticaret dengemizi değil, enflasyonu, döviz kurunu ve şirketlerin üretim maliyetlerini de etkiliyor.
Elbette cari açığın tek nedeni enerji değil. Ara malı ithalatından tasarruf açığına kadar başka yapısal sorunlarımız da var. Ancak enerji, Türkiye’nin dışa bağımlılığının en belirgin olduğu alanlardan biri.
Peki bu tabloyu değiştirmek mümkün mü?
BBVA CEO’su Onur Genç ve Garanti BBVA CEO’su Mahmut Akten Antalya’da COP31 odaklı bir basın buluşması gerçekleştirdi. İşte bu toplantıda Onur Genç’in açıklamaları yukarıdaki soruya farklı bir pencereden bakmamızı sağladı.
Genç, Türkiye’nin son 60 yıllık ekonomi tarihinde kriz olarak nitelendirilebilecek pek çok gelişmenin temelinde cari açık sorununun, onun da önemli ölçüde enerji bağımlılığının bulunduğuna dikkat çekti.
Aslında üzerinde uzun uzun düşünmemiz gereken bir tespit bu.
Çünkü yenilenebilir enerjiye geçişi bugüne kadar daha çok çevreyi korumak, karbon salımını azaltmak ve iklim değişikliğiyle mücadele etmek üzerinden tartıştık.
Oysa meselenin bir de doğrudan Türkiye’nin ekonomik geleceğini ilgilendiren boyutu var.
Türkiye enerji dönüşümünü doğru yönetebilirse yalnızca karbon salımını değil, dışarıya ödediği enerji faturasını da azaltabilir.
ENERJİDE BAĞIMSIZLIK, EKONOMİDE DAYANIKLILIK
Türkiye’nin enerji sorununu anlamak için çok uzağa gitmeye gerek yok.
Petrol fiyatlarındaki her sert yükseliş, doğal gaz piyasasındaki her kriz Türkiye’nin maliyetlerini doğrudan etkiliyor. Üstelik yalnızca ithalat faturası artmıyor. Sanayicinin üretim maliyeti yükseliyor, taşımacılık pahalanıyor, sonuçta vatandaşın ödediği fiyatlar da bundan etkileniyor.
Onur Genç’in toplantıda verdiği Almanya örneği bu açıdan oldukça çarpıcıydı.
Almanya, yıllarca Rusya’dan sağladığı görece ucuz doğal gazın avantajıyla güçlü bir sanayi altyapısı oluşturdu. Ancak Rusya-Ukrayna savaşı sonrasında enerji maliyetlerindeki yükseliş, Avrupa’nın en büyük ekonomisinin rekabet gücünü de zorlamaya başladı.
Genç, Almanya’da doğal gaz maliyetlerinin iki buçuk, üç katına kadar yükselmesinin sanayi üzerindeki etkisine dikkat çekti.
Buradan Türkiye açısından çıkarılması gereken önemli bir ders var.
Enerjiyi dışarıdan satın alıyorsanız yalnızca fiyat riskini değil, jeopolitik riskleri de ithal ediyorsunuz.
Dolayısıyla güneş, rüzgâr, enerji depolama ve verimlilik yatırımları artık yalnızca çevre politikalarının konusu değil. Aynı zamanda ekonomik güvenlik politikalarının da ayrılmaz bir parçası.
BBVA’DAN 1 TRİLYON EUROLUK TAAHHÜT
COP31’in küresel bankacılık partnerleri arasında yer alan BBVA ve Garanti BBVA’nın Antalya’daki toplantısında konuştuğumuz bir diğer önemli konu, bu dönüşümün nasıl finanse edileceğiydi.
BBVA, sürdürülebilirliği 2018 yılından bu yana stratejisinin merkezine yerleştirmiş durumda.
Bankanın 2018-2029 dönemini kapsayan sürdürülebilir finansman hedefi tam 1 trilyon euro.
Yanlış okumadınız. Bir trilyon euro.
Bu rakamın tamamı Türkiye’ye ayrılmış değil elbette. Ancak Onur Genç’in verdiği bilgiye göre Türkiye’nin bu küresel finansman hacminden alacağı payın yüzde 10-15 düzeyinde olması bekleniyor.
Bu oran, 1 trilyon euroluk toplam hedef üzerinden hesaplandığında 100-150 milyar euroluk bir büyüklüğe karşılık geliyor.
Burada önemli bir ayrıntının altını çizelim. Söz konusu rakam, Türkiye’ye bugünden tahsis edilmiş yeni bir fon değil. Çok yıllı küresel sürdürülebilir finansman hedefinden Türkiye’nin alması öngörülen payı ifade ediyor.
Yine de Türkiye ekonomisinin enerji dönüşümü ve sanayinin modernizasyonu için ihtiyaç duyduğu kaynak düşünüldüğünde, dikkat çekici bir büyüklükten söz ediyoruz.
BBVA’nın açıkladığı gerçekleşmeler de bu hedefin yalnızca bir niyet beyanından ibaret olmadığını gösteriyor.
Banka, Ocak 2025-Eylül 2026 döneminde yaklaşık 254 milyar euroluk sürdürülebilir iş hacmine ulaşmış. Bunun yaklaşık 60 milyar euroluk bölümü elektrifikasyonla bağlantılı.
Başka bir ifadeyle, bu dönemdeki sürdürülebilir finansman hacminin yaklaşık dörtte biri ekonominin elektrikleşmesiyle ilgili faaliyetlerden oluşuyor.
GÜNEŞ VE RÜZGÂR ARTIK TEK BAŞINA YETERLİ DEĞİL
Onur Genç’e küresel sürdürülebilirlik yatırımlarında hangi alanların öne çıktığını da sorduk.
Verdiği yanıt, enerji dönüşümünün yeni aşamasını ortaya koyuyordu.
Birinci başlık yenilenebilir enerji.
Ancak artık yalnızca güneş paneli kurmak ya da rüzgâr santrali yapmak yeterli görülmüyor. Bu yatırımların enerji depolama sistemleriyle birlikte planlanması giderek önem kazanıyor.
Çünkü güneş her saat parlamıyor, rüzgâr her zaman esmiyor.
Üretilen elektriği ihtiyaç duyulduğunda kullanabilmek için depolama kapasitesinin artırılması gerekiyor.
İkinci büyük başlık ise elektrifikasyon.
Ulaşımdan sanayiye, binalardan üretim tesislerine kadar fosil yakıt kullanılan alanların elektrikle çalışır hale getirilmesi hedefleniyor.
Ancak burada kritik bir koşul var.
Elektriği üretirken yine ithal doğal gaza bağımlı kalıyorsanız, yalnızca enerji tüketiminin biçimini değiştirmiş oluyorsunuz. Cari açık üzerindeki kalıcı fayda için elektrik üretiminde yerli ve yenilenebilir kaynakların payının da yükselmesi gerekiyor.
Üçüncü başlık ise sanayinin dönüşümü.
Eski makinelerin yenilenmesi, üretim süreçlerinin modernizasyonu, enerji verimliliği ve karbon yoğunluğunun azaltılması artık sanayicinin yatırım gündeminde daha fazla yer tutuyor.
Genç’e göre bu yatırımlar yalnızca çevresel yükümlülükleri yerine getirmek için yapılmıyor. Şirketler doğru yatırımlarla maliyetlerini de düşürebiliyor.
AVRUPA’YA İHRACATTA YENİ REKABET SINAVI
Konunun Türkiye açısından en az enerji faturası kadar önemli bir başka boyutu daha var.
Avrupa Birliği’nin sınırda karbon düzenlemeleri.
Türkiye’nin en büyük ihracat pazarı Avrupa. Dolayısıyla Avrupa’nın karbon yoğun üretime yönelik düzenlemeleri Türk şirketlerini doğrudan ilgilendiriyor.
Özellikle demir çelik, çimento ve alüminyum gibi sektörlerde üretimin karbon yoğunluğu, rekabet gücünü etkileyen unsurlardan biri haline geliyor.
Onur Genç’in bu konudaki uyarısı oldukça netti.
Şirketler gerekli dönüşüm yatırımlarını yapmazlarsa Avrupa pazarında ilave maliyetlerle karşılaşabilecekler. Bu da rekabet avantajlarını kaybetmeleri anlamına gelebilecek.
Üstelik Genç, bankaların yalnızca finansman sağlamasının yeterli olmadığını da düşünüyor.
Bankaların şirketlere hangi yatırımları yapmaları gerektiği, hangi düzenlemelere uyum sağlamalarının zorunlu olduğu ve bu dönüşümü nasıl finanse edebilecekleri konusunda danışmanlık vermesi gerektiğini söylüyor.
Bu yaklaşım önemli.
Çünkü özellikle KOBİ’lerin büyük bölümü için yeşil dönüşüm hâlâ karmaşık ve maliyetli bir süreç.
Doğru teknolojiye, doğru finansmana ve doğru bilgiye aynı anda ulaşmaları gerekiyor.
BANKALARIN YENİ GÖREVİ SADECE KREDİ VERMEK DEĞİL
COP31 kapsamında BBVA Başkanı Carlos Torres Vila’nın, Uluslararası Enerji Ajansı Başkanı Fatih Birol ve Envision CEO’su Lei Zhang ile katıldığı panelde de benzer mesajlar öne çıktı.
Vila, bankaların dönüşüm sürecindeki rolünün yalnızca sermaye sağlamaktan ibaret olmadığını vurguladı.
Şirketlere danışmanlık verilmesi, teknolojik seçeneklerin değerlendirilmesi, risklerin yönetilmesi ve uygun finansman modellerinin geliştirilmesi de bu rolün parçası.
Fatih Birol ise yapay zekânın enerji sistemlerinin verimliliğini artırabilecek potansiyeline dikkat çekti.
Gerçekten de önümüzdeki dönemde mesele yalnızca daha fazla elektrik üretmek olmayacak.
Elektriği doğru zamanda üretmek, depolamak, dağıtmak ve tüketmek de en az üretim kapasitesi kadar önemli hale gelecek.
Bu nedenle elektrik şebekelerinden dijital altyapıya kadar uzanan geniş bir yatırım alanından söz ediyoruz.
GARANTİ BBVA’NIN TÜRKİYE HEDEFİ 3,5 TRİLYON TL
Toplantıda Garanti BBVA CEO’su Mahmut Akten de Türkiye’deki finansman çalışmalarını anlattı.
Akten’in verdiği bilgiye göre Garanti BBVA, 2018-2029 döneminde 3,5 trilyon TL tutarında sürdürülebilir finansman taahhüdünde bulunuyor.
Bankanın Türkiye’de yenilenebilir enerji alanındaki yatırım finansmanı da 8 milyar dolar düzeyinde.
Akten’in paylaştığı bir başka örnek, dönüşümün şirketler açısından ekonomik karşılığını gösteriyordu.
Bir şirketin modernizasyon yatırımı sonucunda verimliliğinin yüzde 37 artabildiğini anlattı.
Bu örnek önemli. Çünkü yeşil dönüşümü yalnızca şirketlerin üzerine yüklenen yeni bir maliyet olarak değerlendirmek eksik bir yaklaşım.
Doğru planlanan yatırımlar enerji tüketimini azaltabilir, üretim kapasitesini artırabilir ve şirketlerin uluslararası pazarlardaki rekabet gücünü yükseltebilir.
CARİ AÇIĞI AZALTIRKEN YENİ BAĞIMLILIKLAR YARATMAYALIM
Bütün bu gelişmeler Türkiye açısından önemli bir fırsata işaret ediyor.
Ancak burada dikkatli olmamız gereken bir konu var.
Yenilenebilir enerji yatırımlarının artması, enerji ithalatının aynı ölçüde ve hemen azalacağı anlamına gelmiyor.
Güneş panelleri, bataryalar, güç elektroniği ekipmanları ve diğer teknolojilerin önemli bölümü ithal ediliyorsa, enerji dönüşümünün ilk aşamasında yeni bir ithalat ihtiyacı da ortaya çıkabilir.
Bu nedenle Türkiye’nin yalnızca yenilenebilir enerji kurulu gücünü artırması yeterli değil.
Bu teknolojilerin üretiminde, geliştirilmesinde ve tedarik zincirinde de güçlü bir konuma gelmesi gerekiyor.
Bir başka ifadeyle, fosil yakıtta dışa bağımlılığı azaltırken yeni teknolojilerde başka bir dışa bağımlılık yaratmamaya dikkat etmeliyiz.
Ayrıca enerji verimliliğini de en az yeni santral yatırımları kadar önemsemeliyiz.
Çünkü en ucuz enerji, çoğu zaman tüketmek zorunda kalmadığımız enerjidir.
COP31’İN TÜRKİYE’YE BIRAKACAĞI MİRAS NE OLACAK?
Onur Genç’in toplantıda söylediği bir cümleyle bitirelim.
“Çocuklarımıza, torunlarımıza daha iyi bir dünya bırakmak bizce bir sorumluluk konusudur.”
Elbette öyle.
Ancak Antalya’daki görüşmelerden benim çıkardığım sonuç, sürdürülebilirliğin artık yalnızca gelecek nesillere karşı bir sorumluluk olarak değerlendirilemeyeceği.
Bugünün ekonomik rekabetini de doğrudan etkiliyor.
Enerjisini daha düşük maliyetle üreten, ithalata daha az bağımlı olan, sanayisini daha verimli hale getiren ülkeler küresel rekabette avantaj kazanıyor.
Türkiye’nin önünde de böyle bir fırsat var.
COP31’in başarısını yalnızca Antalya’ya gelen katılımcı sayısıyla, yapılan toplantılarla ya da açıklanan finansman hedefleriyle ölçmemek gerekiyor.
Asıl mesele, bu zirveden sonra ne kadar yatırımın hayata geçirileceği, ne kadar enerji ithalatının ikame edileceği ve Türk sanayisinin ne kadar rekabetçi hale geleceği.
Belki de COP31’in Türkiye’ye bırakabileceği en değerli miras, daha temiz bir çevreyle birlikte daha düşük bir enerji faturası ve daha dayanıklı bir ekonomi olacak.
Bilgi
Finansmana erişim değil, faiz sorunu var
BBVA CEO’su Onur Genç, Türkiye ekonomisinde faizlerin geleceğine ilişkin değerlendirmesinde enflasyonla mücadeleye dikkat çekti.
Genç, faizlerin kalıcı olarak düşebilmesi için öncelikle enflasyonun gerilemesi gerektiğini belirterek, “Enflasyondan kopuk olarak bu işi yönetmeye çalıştığımızda bu işin olmayacağını hep beraber gördük” dedi.
Şirketlerin krediye ulaşmakta değil, mevcut faiz seviyelerinden kredi kullanmakta zorlandığını vurgulayan Genç, “Bugün bence finansmana erişim problemi yok, fiyat problemi var” değerlendirmesini yaptı.
Garanti BBVA CEO’su Mahmut Akten de TOBB’un nefes kredisi uygulamasını örnek gösterdi. Akten, 24 aya kadar vadede yüzde 36 faizle sunulan krediye talebin arttığını belirterek, finansman maliyetinin düşmesinin kredi talebini canlandırdığını söyledi.
Her iki yönetici de önümüzdeki dönemde enflasyonun seyrini etkileyebilecek belirsizliklere dikkat çekti.
BANKACILIĞIN EN BÜYÜK SORUNU SERMAYE KÂRLILIĞI
Garanti BBVA CEO’su Mahmut Akten’e göre Türk bankacılık sektörünün en önemli sorunlarından biri sermaye kârlılığı.
Akten, sektörün dört beş yıldır enflasyonun altında sermaye getirisi elde ettiğini belirterek, önümüzdeki dönemde faiz marjlarının ve artan maliyetlerin yönetiminin kritik olacağını söyledi.
Bankaların yalnızca kredi hacmini büyütmesinin yeterli olmadığını ortaya koyan bu tablo, sürdürülebilir finansman açısından da önem taşıyor. Çünkü uzun vadeli enerji ve sanayi dönüşümü yatırımlarının finansmanı, bankaların güçlü sermaye yapısını ve sürdürülebilir kârlılığını da gerektiriyor.
