Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB), firmaların yurt dışı kaynaklı döviz gelirlerini Türk lirasına dönüştürmesini teşvik eden döviz dönüşüm desteğinde yeni bir yapıya geçiyor. Banka uzmanlarının 28 Eylül 2026'da yayımlanan blog analizine göre, ağustos ayında yapılan düzenlemeyle destek daha kapsayıcı ve katma değeri esas alan bir yapıya kavuşturuldu. Değişiklikler 1 Ekim 2026 tarihinde yürürlüğe girecek.
Uygulama 2023 yılında başladı. TCMB, desteği firmaların yurt dışı kaynaklı döviz gelirlerini liraya dönüştürmesini teşvik etmek ve rezervleri güçlendirmek amacıyla 2023 yılı ocak ayında uygulamaya koydu; ilk dönemde dönüştürülen dövizin Türk lirası karşılığının yüzde 2'si tutarında destek sağlandı. Bu oran 2025 yılı mayıs ayında geçici olarak yüzde 3'e çıkarıldı ve yüzde 3 uygulaması 31 Ocak 2027 tarihine kadar geçerli.
Yeni çerçeve üç değişiklik içeriyor. Birincisi, mevcut uygulamada firmalar destekten faydalanmak için bir ay boyunca döviz almamayı taahhüt ederken, yeni uygulamada likit döviz varlıklarının net satış hasılatı ile aktif büyüklüğünden yüksek olanına oranının (döviz pozisyon oranı) yüzde 10'u aşmaması gerekiyor. Döviz pozisyon oranı; likit döviz varlıkların (kasa, alınan çekler, banka mevduatı, verilen çekler ve ödeme emirleri, diğer hazır kalemler, menkul kıymetler ve ortak, iştirak ve bağlı ortaklıklardan alacaklar) net satış hasılatı veya toplam aktif kalemlerinden büyük olanına oranlanarak hesaplanacak.
İkincisi, firmanın bir yıl içerisinde destek kapsamında satabileceği ihracat bedeli döviz tutarı ürettiği katma değerle sınırlandırılıyor; katma değer hesabında firmaların yıllık faaliyet kârı ile işgücü maliyetinin toplamı dikkate alınıyor. Üçüncüsü, ihracata yönelik üretim yapan tedarikçi firmaların destekten faydalanması kolaylaştırılıyor; aracı ihracatçı tarafından tedarikçi adına gerçekleştirilen döviz dönüşümüne ilişkin destek ödemesi doğrudan tedarikçiye yapılabilecek.
Türkiye’yi nasıl etkiliyor?
Programın kapsamı ihracatçı tabanının önemli bir bölümüne ulaşmış durumda. Uygulamanın başladığı 2023 yılından bugüne kadar yaklaşık 44 bin firmaya döviz dönüşüm desteği sağlandı; destekten faydalanan firmaların toplam ihracatçı firmalar içerisindeki payı yıllar içinde artarak 2026 yılında yüzde 34'e ulaştı. TCMB, yeni uygulamayla bu payın daha da artmasını bekliyor.
Desteğin bağlı olduğu döviz gelirleri büyüyor. Ticaret Bakanlığı verilerine göre 2026 yılı ocak-ağustos döneminde ihracat geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 4,0 artarak 185 milyar 6 milyon dolar oldu; ağustos ayında ihracat yüzde 8,1 artışla 23 milyar 467 milyon dolara çıktı.
Düzenlemenin gerekçesi rezerv tarafında toplanıyor. TCMB, desteğin katma değerle bağlantısının güçlendirilmesiyle rezervlere sağlanan katkının daha kalıcı hale gelmesini hedefliyor.
Vatandaşa nasıl yansıyor?
Destek doğrudan hanehalkına değil firmalara veriliyor; vatandaşa yansıması dolaylı. Mekanizma, ihracat gelirinin liraya dönüşümü üzerinden döviz arzını ve TCMB rezervlerini etkiliyor. Bankanın açıkladığı hedef, rezervlere sağlanan katkının kalıcılığını artırmak.
Yeni formülde istihdamın ağırlığı var. Katma değer hesabında firmanın yıllık faaliyet kârı ile işgücü maliyetinin toplamı esas alınıyor ve işgücü maliyeti, Sosyal Güvenlik Kurumu kayıtlarında yer alan işverenlerin çalışanları için ödedikleri maaş/ücret ve prim ödemelerinin 12 aylık toplamı olarak hesaplanacak. Bu kurgu, çok çalışan istihdam eden ve yurt içinde üretim yapan firmaların destek limitini yükseltiyor.
Yatırımcı açısından ne ifade ediyor?
Yatırımcı açısından izlenecek konu, aracın rezerv birikimine katkısının niteliği. TCMB'nin firma düzeyindeki analizleri, özellikle katma değer/brüt satış oranı yüksek firmalarda net döviz satışı/ihracat oranının daha yüksek olduğunu, bu ilişkinin 2024 ve 2025 yıllarında destekten faydalanmamış firmalarda daha belirgin gözlendiğini gösteriyor. Banka, bu nedenle destek kapsamında yapılan döviz satışlarının net döviz satışlarına daha fazla yansıyarak rezervlere daha kalıcı katkı vermesini öngörüyor.
Takvimde iki tarih var: yeni kuralların yürürlük tarihi 1 Ekim 2026 ve yüzde 3'lük destek oranının geçerlilik sınırı 31 Ocak 2027. Destek tutarındaki üst sınır da belirlendi: bir firmanın bir yıl içinde alabileceği toplam döviz dönüşüm desteği tutarı 100 milyon TL ile sınırlandırılacak.
İş dünyasına etkisi ne?
Firmalar için uygunluk kriteri değişiyor. Bir ay döviz almama taahhüdü yerine bilanço temelli bir ölçüt geliyor: likit döviz varlıklarının net satış hasılatı ya da aktif büyüklüğünden yüksek olanına oranı yüzde 10'u aşmayan firmalar destekten faydalanabilecek. TCMB, döviz almama taahhüdü nedeniyle bugüne kadar destekten faydalanmamış katma değeri yüksek firmaların da kapsama girmesinin mümkün olacağını belirtiyor.
Limit hesabı vergi ve SGK kayıtlarından yapılacak. Faaliyet kârı tutarları firmaların Gelir İdaresi Başkanlığına beyan ettikleri yıllık gelir tablolarından elde edilecek, faaliyet kârı negatif olan firmalar için kâr bilgisi sıfır kabul edilecek. Uygulamanın ilk limit kullanım dönemi olan 2026 yılı son çeyreğinde, hesaplanan katma değer tutarı ve yıllık destek üst sınırının dörtte biri esas alınacak.
Tedarik zinciri tarafında da değişiklik var. Yeni çerçevede, katma değer limitinin tanımlanmasıyla aracı ihracatçılar limitlerini doldurduktan sonra tedarikçi firma adına döviz dönüşümünü gerçekleştirebilecek ve destek doğrudan tedarikçi hesabına aktarılabilecek. Mevcut uygulamada aracı ihracatçılar destekten kendileri veya tedarikçileri adına faydalanabiliyorken bu desteği çoğunlukla kendileri almayı tercih ediyordu. Aynı süreç, döviz kazandırıcı hizmet sunumuna aracılık eden firmalar (örneğin acenteler) ile hizmeti sunan firmalar (örneğin turizm tesisleri) arasında da işletilecek.
