McKinsey Global Institute'un yaklaşık 6 bin ürün grubunu kapsayan araştırması, 19 trilyon dolarlık küresel mal ithalatının yüzde 23'ünün ciddi tedarik kırılganlıkları taşıdığını ortaya koydu. Bu oran 2000 yılında yüzde 15 seviyesindeydi. Akıllı telefonlardan çiplere, petrolden kritik minerallere kadar birçok üründe üretimin az sayıda ülkede yoğunlaşması, dünya ekonomisinin olası krizlere karşı hassasiyetini artırıyor.

Küresel ticaret hacmi büyümeye devam ederken ülkelerin kritik ürünlerde birbirlerine bağımlılığı giderek daha büyük bir ekonomik risk haline geliyor. McKinsey Global Institute'un yayımladığı The Achilles' Heel of Global Trade (Küresel Ticaretin Aşil Topuğu) başlıklı araştırma, dünya ticaretindeki yapısal kırılganlıkların son çeyrek yüzyılda belirgin biçimde arttığını gösterdi.

Araştırmada, 2024 yılına ait 19 trilyon dolarlık küresel mal ithalatı incelendi. Sonuçlara göre ithalatın yüzde 23'ü, üç temel risk unsurundan en az ikisini aynı anda taşıyor. Bunlar, ürünün ekonomi açısından kritik öneme sahip olması, tedarikin az sayıda ülkede yoğunlaşması ve ticaret ortakları arasındaki jeopolitik uzaklık olarak sıralanıyor.

Söz konusu oran 2000 yılında yüzde 15 düzeyindeydi. Böylece birden fazla tedarik riskine maruz kalan ticaretin payı 24 yılda 8 puan yükseldi.

Yaklaşık 4,4 trilyon dolarlık ithalat kırılgan

McKinsey'in hesaplamalarına göre küresel ithalatın yaklaşık dörtte biri, birden fazla tedarik riskiyle karşı karşıya bulunuyor. Yüzde 23'lük oran, 19 trilyon dolarlık ithalat üzerinden yaklaşık 4,4 trilyon dolarlık ticaret hacmine karşılık geliyor.

Üstelik küresel ithalatın yüzde 4'ü, araştırmada tanımlanan üç risk unsurunun tamamını aynı anda taşıyor. Bu grupta akıllı telefonlar, lityum iyon bataryalar, kalıcı mıknatıslar ve demir cevheri gibi stratejik ürünler bulunuyor.

Araştırmacılar, bir üründe üretimin az sayıda ülkede yoğunlaşmasının tek başına kriz anlamına gelmediğine dikkat çekiyor. Ancak bu ürünün ekonomik faaliyetler açısından vazgeçilmez olması ve tedarikçi ülkeler arasında jeopolitik gerilim bulunması, olası bir kesintinin etkisini büyütebiliyor.

En büyük risk elektronik sektöründe

Küresel ticaretin kırılgan bölümünün yüzde 60'ından fazlası elektronik, temel imalat ile metal ve mineral sektörlerinde yoğunlaşıyor.

Araştırmaya göre yalnızca 10 ürün grubu, dünya ticaretindeki çoklu kırılganlıkların yüzde 35'ini oluşturuyor.

Elektronik ürünler özellikle öne çıkıyor. Akıllı telefonlar, bellek çipleri, dizüstü bilgisayarlar, lityum iyon bataryalar ve veri işleme ekipmanları, tedarik bağımlılığının yüksek olduğu ürünler arasında yer alıyor.

Petrol de önemli risk alanlarından biri. Ham petrol, kırılgan ithalatın yüzde 7'sini oluşturarak tek başına en yüksek paya sahip ürün konumunda bulunuyor.

ABD'nin Çin'e bağımlılığı dikkat çekiyor

Araştırma, büyük ekonomiler arasındaki ticari bağımlılığın eşit dağılmadığını da ortaya koydu.

Çin, ABD'nin birden fazla tedarik kırılganlığı taşıyan ithalatının yüzde 31'ini sağlıyor. Buna karşılık ABD'nin Çin'in aynı kapsamdaki ithalatındaki payı yalnızca yüzde 8 düzeyinde bulunuyor.

Bu fark, özellikle elektronik, kritik mineraller ve bazı sanayi ürünlerinde ABD'nin Çin'e bağımlılığının daha yüksek olduğunu gösteriyor.

Ancak Çin de tümüyle bağımsız bir tedarik yapısına sahip değil. Ülkenin demir cevheri ithalatında Avustralya'nın belirleyici rol oynaması, büyük üretici ekonomilerin de belirli ham maddelerde dış kaynaklara ihtiyaç duyduğunu ortaya koyuyor.

Japonya ve Avrupa da risk altında

Ülkeler bazında bakıldığında, birden fazla tedarik kırılganlığı taşıyan ithalatın toplam ithalattaki payı Japonya'da yüzde 36'ya ulaşıyor.

Bu oran Çin'de yüzde 28, Avrupa Birliği ülkeleri ile İngiltere, İsviçre ve Norveç'i kapsayan 30 Avrupa ekonomisinde yüzde 25, Güney Kore'de yüzde 25 ve ABD'de yüzde 22 olarak hesaplanıyor.

Özellikle Japonya'nın Orta Doğu petrolüne, Avrupa ve ABD'nin ise Asya merkezli elektronik üretimine bağımlılığı, olası ticaret kesintilerinde öne çıkan riskler arasında gösteriliyor.

Deniz ticaretinde boğazlar ayrı bir tehdit

Küresel ticaretteki riskler yalnızca ürünlerin nerede üretildiğiyle sınırlı değil.

McKinsey'in araştırmasına göre deniz yoluyla yapılan ticaretin yaklaşık yüzde 80'i en az bir stratejik geçiş noktasından geçiyor. Hürmüz Boğazı gibi bazı güzergâhların deniz yoluyla uygulanabilir bir alternatifi bulunmaması, enerji ve ham madde tedarikinde ilave kırılganlık yaratıyor.

Bu durum, üretim merkezlerinin çeşitlendirilmesinin tek başına yeterli olmayabileceğini gösteriyor. Ürünlerin taşındığı güzergâhlar da tedarik güvenliğinin önemli bir parçasını oluşturuyor.

Şirketler için yeni dönem: En ucuz değil, en güvenli tedarik

Araştırma, küresel ticaretin bütünüyle risk altında olduğu anlamına gelmiyor. İthalatın yaklaşık dörtte üçü, incelenen üç kırılganlık unsurundan en fazla birini taşıyor.

Bununla birlikte kritik ürünlerde yaşanabilecek kesintiler, toplam ticaret içindeki payları sınırlı olsa bile üretim zincirlerinde geniş çaplı aksamalara yol açabiliyor.

McKinsey, ülkelerin tüm ürünleri kendi sınırları içinde üretmeye çalışması yerine, özellikle kritik alanlarda tedarik kaynaklarını çeşitlendirmesini, stratejik stoklarını güçlendirmesini ve alternatif üretim kapasitesi oluşturmasını öneriyor.

Araştırmanın ortaya koyduğu tablo, küresel ticarette rekabetin yalnızca fiyat ve üretim maliyetleri üzerinden şekillenmediğine işaret ediyor. Önümüzdeki dönemde tedarik sürekliliği, jeopolitik riskler ve alternatif üretim merkezlerine erişim de şirketlerin yatırım ve satın alma kararlarında daha belirleyici hale gelebilir.