Dünyanın en büyük zeytinyağı üreticisi İspanya, bereketli hasadın ardından hızla gerileyen fiyatlara karşı alışılmadık bir adım attı. Hükümet, üretimin yüzde 12'sinin Eylül 2027'ye kadar piyasaya sunulmasını yasakladı. Yaklaşık 188 bin ton zeytinyağını kapsayan karar, üreticileri korumayı amaçlarken rekabet ve tüketici fiyatları üzerindeki olası etkileri nedeniyle tartışma yarattı.
Küresel zeytinyağı piyasasında son yıllarda yaşanan sert fiyat artışları yerini arz fazlası endişesine bıraktı. Kuraklık nedeniyle üretimin düştüğü dönemde rekor seviyelere çıkan fiyatlar, hasadın toparlanmasıyla gerilemeye başladı. Dünyanın en büyük üreticisi İspanya ise fiyatlardaki düşüşü durdurmak amacıyla üretimin bir bölümünü piyasadan çekme kararı aldı.
İspanya Tarım Bakanlığı'nın 6 Kasım'da duyurduğu düzenlemeye göre, zeytinyağı üreticileri 2026-2027 sezonundaki üretimlerinin yüzde 12'sini 30 Eylül 2027'ye kadar depolamak zorunda olacak. Kararla yaklaşık 188 bin ton zeytinyağının geçici olarak piyasadan çekilmesi öngörülüyor.
Bu uygulama, İspanya'nın zeytinyağı piyasasında arzı sınırlandırmak amacıyla ilk kez başvurduğu bir müdahale olarak dikkat çekiyor.
Üretim yüzde 23 artacak
Kararın arkasında, İspanya'da son yılların en güçlü zeytin hasatlarından birinin beklenmesi bulunuyor.
Tarım Bakanlığı'nın tahminlerine göre ülkede 2026-2027 sezonunda zeytinyağı üretimi geçen sezona kıyasla yüzde 23 artarak 1,6 milyon tona ulaşacak. Bu miktar, İspanya tarihindeki en yüksek dördüncü üretim seviyesine karşılık geliyor.
İlkbahar aylarında etkili olan yağışlar ve ılıman hava koşulları, zeytin ağaçlarının verimini artırdı. Ancak üretimdeki toparlanma, önceki sezondan kalan yüksek stoklarla birleşince piyasadaki arz baskısı da büyüdü.
Yeni sezon başında İspanya'nın elinde yaklaşık 357 bin ton zeytinyağı stoku bulunuyordu. Böylece yeni üretimle birlikte toplam potansiyel arzın 1,9 milyon tonu aşması bekleniyor.
Fiyatlar iki ayda yüzde 15 geriledi
Üretimdeki artış beklentisi fiyatlara da yansıdı. Financial Times'ın aktardığı verilere göre, İspanya'nın en önemli zeytinyağı üretim bölgesi Endülüs'te üretici fiyatları kasım ayı başında kilogram başına ortalama 2,93 euroya geriledi.
Bu seviye, eylül ayı başına göre yaklaşık yüzde 15'lik düşüşe işaret ediyor. Zeytinyağı fiyatları, 2024 yılının sonlarında görülen yüksek seviyelere kıyasla ise yaklaşık yarı yarıya gerilemiş durumda.
Fiyatlardaki sert dönüş, son yıllarda yaşanan arz krizinin ardından geldi. İspanya'da 2022-2023 ve 2023-2024 sezonlarında etkili olan kuraklık ve aşırı sıcaklar üretimi azaltmış, zeytinyağı fiyatlarını tarihi zirvelere taşımıştı.
Fiyatların hızla yükseldiği dönemde birçok tüketici daha ucuz alternatif yağlara yönelirken, üretimin yeniden artmasıyla bu kez üreticilerin kârlılığı tartışma konusu oldu.
Üreticiler zeytinyağını depolamak zorunda
Yeni düzenleme kapsamında üreticiler, kasım ayından itibaren elde ettikleri zeytinyağının yüzde 12'sini satışa sunamayacak. Ekim ayında veya daha önce üretilmiş zeytinyağları ise uygulama dışında tutulacak.
Piyasadan çekilen ürünler üreticilerin kendi tesislerinde ya da üçüncü taraf depolarda saklanabilecek. Uygulama, zeytinyağının kalite sınıfından bağımsız olarak gerçekleştirilecek.
İspanyol yetkililer, önlemin amacını piyasadaki arzı dengelemek ve üretici gelirlerini korumak olarak açıklıyor. Hükümet, üretim ve fiyatların seyrine bağlı olarak 31 Aralık 2026'dan itibaren uygulamayı yeniden değerlendirebilecek.
Karar tartışma yarattı
İspanya'nın müdahalesi, zeytinyağı sektöründe farklı görüşleri beraberinde getirdi.
Çiftçi örgütleri, artan üretim maliyetleri karşısında fiyatların gerilemesinin özellikle geleneksel zeytinliklerde faaliyet gösteren işletmeleri zor durumda bıraktığını savunuyor.
Buna karşılık sektörün bazı temsilcileri, zeytinyağının küresel ölçekte ticareti yapılan bir ürün olduğunu hatırlatarak yalnızca İspanya'daki arzın sınırlandırılmasının fiyatlar üzerinde beklenen etkiyi yaratmayabileceğini belirtiyor.
İspanya'nın rekabet otoritesi de piyasaya sunulan ürün miktarının sınırlandırılmasının rekabet ve tüketici çıkarları açısından risk oluşturabileceği uyarısında bulundu.
Uzmanlar ayrıca uzun süreli depolamanın zeytinyağının kalitesini olumsuz etkileyebileceğine dikkat çekiyor.
Küresel piyasayı da etkileyebilir
İspanya'nın dünya zeytinyağı üretimindeki ağırlığı nedeniyle alınan karar yalnızca ülke içindeki üreticileri ilgilendirmiyor.
Küresel üretimin yaklaşık yüzde 40'ını karşılayan İspanya'nın 188 bin tonluk arzı geçici olarak piyasadan çekmesi, uluslararası ticarette fiyat beklentilerini etkileyebilecek bir gelişme olarak değerlendiriliyor.
Bununla birlikte kararın fiyatları ne ölçüde yükselteceği henüz belirsiz. Diğer üretici ülkelerin hasat miktarları, mevcut stoklar ve tüketim talebi de piyasanın yönünü belirleyecek.
İspanya'nın adımı, zeytinyağında birkaç yıl önce yaşanan arz sıkıntısının ardından bu kez yüksek üretim ve düşen fiyatların sektör için temel sorun haline geldiğini ortaya koyuyor.
